ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ – SUMMERTIME: Η ΟΔΥΣΣΕΙΑ ΕΝΟΣ ΤΡΑΓΟΥΔΙΟΥ

Το “Summertime” είναι ένα τραγούδι. Απλώς ένα τραγούδι; Ένα νανούρισμα για την ακρίβεια. Ένα απλό νανούρισμα; Αν είναι έτσι, δυσκολεύεται κάποιος να πιστέψει ότι ένα νανούρισμα συμπεριλήφθηκε σε περισσότερους από 50 δίσκους (με μετριοπαθείς υπολογισμούς) από την εποχή που πρωτοκυκλοφόρησε, πριν από περίπου 75 χρόνια. Και μάλιστα η ιστορία του πηγαίνει ακόμα πιο πίσω στο χρόνο.

Το μακρινό 1922, ο Ουκρανός Alexander Koshetz, συνθέτης, συγγραφέας και μουσικολόγος μεταναστεύει στις Η.Π.Α. και αποφασίζει να μείνει στη Νέα Υόρκη. Εκεί φέρνει και την ορχήστρα Ukrainian Republic Capella η οποία έχει στο ενεργητικό της σπουδαίες περιοδείες στην Ευρώπη το διάστημα 1914-1921. Η ονομασία της ορχήστρας, που τώρα πια θα ξεκινήσει περιοδείες στην Αμερική και τον Καναδά, ως το 1927, αλλάζει σε Ukranian National Chorus. Η μουσική της ορχήστρας, ουσιαστικά η παραδοσιακή μουσική της Ουκρανίας, θα κάνει αίσθηση στις Η.Π.Α. και θα γίνει η αιτία να γραφεί ένα από τα πιο πολυτραγουδισμένα άσματα της jazz και όχι μόνο.
Ο George Gershwin, πιανίστας και συνθέτης, γεννημένος στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης από γονείς Εβραίους Ρώσους μετανάστες, έτυχε να ακούσει την ορχήστρα του Koshetz κατά την παραμονή των Ουκρανών στη Νέα Υόρκη. Ο Gershwin εκτίμησε πολύ τη μουσική τους, αλλά δεν έμεινε εκεί... Την περίοδο εκείνη, εκτός από τους προσωπικούς του δίσκους, ο Gershwin έγραφε μουσική και για πολλές παραστάσεις του Broadway. Το 1935 γράφει μουσική για την όπερα "Porgy and Bess" η οποία επίσης ανέβηκε στο Broadway. Ανάμεσα στις συνθέσεις για την παράσταση αυτή γρήγορα ξεχώρισε ένα τραγούδι με τον τίτλο "Summertime" το οποίο ο Gershwin είχε ξεκινήσει να γράφει από το 1933. Προς τιμήν του, ομολογεί πως εμπνεύστηκε το τραγούδι, ακούγοντας ένα Ουκρανικό νανούρισμα, το "Oi Khodyt Son Kolo Vikon" ερμηνευμένο από την ορχήστρα Ukranian National Chorus το 1926 στη Νέα Υόρκη.

Το τραγούδι έγινε ακόμα πιο γνωστό, όμως, όταν άρχισαν οι επανεκτελέσεις του. Το 1936, αυτή που κατάλαβε, ίσως πρώτη, τη δυναμική του τραγουδιού ήταν η Billie Holiday (γνωστή και ως Lady Day, ενώ το πραγματικό της όνομα ήταν Eleanora Fagan!). Η "Lady", γεννημένη στο Χάρλεμ της Νέας Υόρκης ξεκίνησε να ασχολείται με το τραγούδι για να ξεφύγει από τη ζωή της πόρνης. Δυναμική και παθιασμένη φωνή, ξεκίνησε να τραγουδάει μπλουζ από τα 15 της, έγινε γρήγορα γνωστή και ήταν μόλις 21 ετών όταν τραγούδησε το Summertime για το δίσκο της "Billie's blues". Με την ερμηνεία της έδωσε την απόλυτη μπλουζ διάσταση στο τραγούδι. Δύο χρόνια αργότερα ένας ακόμα μύθος, ο τραγουδιστής και ηθοποιός Bing Crosby, με έντονες jazz καταβολές, θα κυκλοφορήσει μια επανεκτέλεση του τραγουδιού στο δίσκο του "You must have been a beautiful baby". Τα επόμενα δέκα χρόνια το τραγούδι θα γνωρίσει κι άλλες επανεκτελέσεις και το 1949, δύο ακόμα πολύ σημαντικά ονόματα της jazz θα κυκλοφορήσουν δίσκο που θα το περιλαμβάνει. Πρώτα ο σαξοφωνίστας Charlie Parker, γεννημένος στο Κάνσας, από τους ανθρώπους που διαμόρφωσαν και επηρέασαν τη jazz όσο λίγοι. Το τραγούδι συμπεριλήφθηκε στο δίσκο "I didn't know what time it was". Στη συνέχεια η τραγουδίστρια Sarah Vaughan με την αισθαντική φωνή για το δίσκο "I'm crazy to love you".

Η δυναμική του τραγουδιού, λοιπόν, παρέμεινε και μεταπολεμικά μεγάλη. Όμως, η εκτέλεση που το έκανε γνωστό σε όλο τον κόσμο ήρθε το 1957. Όταν στο στούντιο συνεργάστηκαν για τρίτη φορά ο Louis Armstrong και η Ella Fitzgerald. Ο Louis Armstrong γεννήθηκε στις 4/8/1901 στο λίκνο των μπλουζ, τη Νέα Ορλεάνη και σε ηλικία 21 ετών έπαιζε ήδη μουσική στο Σικάγο, την πρωτεύουσα της jazz εκείνη την εποχή. Μια τέλεια μουσική κληρονομιά! Αφού πειραματίστηκε με διάφορα όργανα κατέληξε να γίνει ο αρτιότερος και πιο θεαματικός τρομπετίστας που πέρασε ποτέ. Έγινε γνωστός με το παρατσούκλι Sachmo. Ήταν αναγνωρίσιμος για τα διαρκώς φουσκωμένα μάγουλα και τα γουρλωμένα του μάτια (απόρροια της τρομπέτας), όπως και για τη βραχνή του φωνή. Κι όμως κατάφερε να γίνει η μυθικότερη μορφή της jazz και να την επηρεάσει περισσότερο από οποιονδήποτε. Εκτός από αυτό κατάφερε να βάλει την jazz στο σπίτι κάθε Αμερικανού, αφού στις Η.Π.Α. εκείνη την εποχή οι (μαύροι στην πλειοψηφία τους) μουσικοί της τζαζ και του μπλουζ θεωρούνταν περιθωριακά στοιχεία. (Κάτι σαν τους Έλληνες ρεμπέτες μέχρι την εμφάνιση και την καθιέρωση του Τσιτσάνη! Οι ομοιότητες είναι πολλές και θα ασχοληθώ μια άλλη φορά...)
Από την άλλη, η ιέρεια της jazz, η Ella Fitzgerald, μια φωνή που δύσκολα θα ξαναβγεί. Γεννημένη στη Βιρτζίνια το 1917, έζησε τα παιδικά της χρόνια σε ορφανοτροφείο για μαύρα παιδιά(!) στο Μπρονξ της Νέας Υόρκης, έχοντας ως μουσικά πρότυπα τον Bing Crosby και... τον Louis Armstrong! Ξεκίνησε να τραγουδάει στο Χάρλεμ της Νέας Υόρκης σε ηλικία 17 ετών και η βαθιά και βελούδινη φωνή της δημιούργησε γρήγορα αίσθηση. Το 1950 τραγούδησε κάποιες συνθέσεις του Gershwin, όχι όμως και το Summertime. Το 1956 και το 1957 θα εκπληρώσει το παιδικό της όνειρο και θα συνεργαστεί για δύο δίσκους με τον Louis Armstrong, όπου μαζί θα τραγουδήσουν συνθέσεις διάφορων μουσικών, μεταξύ των οποίων και ο Gershwin. Και μάλιστα την ίδια χρονιά (1957) θα μπούνε ξανά στο στούντιο για να ηχογραφήσουν τα τραγούδια της όπερας "Porgy and Bess", μεταξύ των οποίων ήταν και η καταπληκτική ερμηνεία του Summertime, πιθανότατα η καλύτερη όλων των εποχών. Το παίξιμο της τρομπέτας του Louis στην αρχή του τραγουδιού είναι ανεπανάληπτο. Το ίδιο και η φωνή της Ella, ενώ πολύ καλή είναι και η ενορχήστρωση. Τέλος, ο Armstrong με τη βραχνή φωνή του δίνει στο τραγούδι τη δική του προσωπική σφραγίδα.

Οι επανεκτελέσεις του τραγουδιού συνεχίζονταν με αμείωτη ένταση, αλλά από όλες τις υπόλοιπες υπάρχει μία που αξίζει να μνημονευτεί. Δέκα χρόνια περίπου μετά την εκπληκτική εκτέλεση του Louis Armstrong, η Αμερική ζει το καλοκαίρι της αμφισβήτησης. Η ροκ έχει μπει γερά στο μουσικό παιχνίδι και τα διάσημα sex-drugs-and rock'n'roll φεστιβάλς διαδέχονται το ένα το άλλο. Η Janis Joplin είναι ήδη γνωστή στο χώρο. Εκπρόσωπος του ψυχεδελικού ροκ, ίσως η κορυφαία γυναίκα ρόκερ όλων των εποχών. Τραγουδάει περισσότερο με την ψυχή και λιγότερο με τη φωνή της. Γεννημένη στο Τέξας το 1943. Τα ακούσματά της είναι τα μπλουζ και η φολκ. Η ίδια έχει δηλώσει ότι αποφάσισε να γίνει μουσικός ακούγοντας την αφροαμερικανή τραγουδίστρια των μπλουζ Bessie Smith. Το 1968 για το δίσκο "Cheap Thrills", η Joplin θα κυκλοφορήσει την καλύτερη διασκευή όλων των εποχών! Μαζί με το συγκρότημά της, τους Big Brother and Holding Company ηχογραφούν τη ροκ εκδοχή του Summertime, αποδεικνύοντας στην πράξη πόσο στενά συνδεδεμένη είναι η ροκ με τα μπλουζ.

Τέλος αξίζει να ακούσει κανείς την εκτέλεση του 1966 από τον Billy Stewart, σε στυλ σκατ! Για όποιον δε γνωρίζει τι είναι το σκατ, αυτό είναι ένα τέλειο δείγμα.

Ένα σωρό άλλοι διάσημοι τραγουδιστές και συγκροτήματα όπως οι Doors του Jim Morrison τραγούδησαν και διασκεύασαν το Summertime. Το ερώτημα, όμως, παραμένει: τι το τόσο ιδιαίτερο υπάρχει σ' αυτό το τραγούδι; Αν το δούμε εντελώς ψυχρά, δεν είναι παρά ένα νανούρισμα, όπως χιλιάδες άλλα. Είναι όμως έτσι; Προσωπικά πιστεύω ότι το Summertime έγινε τόσο αγαπητό στον κόσμο γιατί μέσα στη μουσική του κουβαλούσε την ψυχή και τον πόνο από πολλές γενιές και τόπους. Από την ταραγμένη Ουκρανία την εποχή της επανάστασης των Μπολσεβίκων, στην Ευρώπη και από εκεί στην Αμερική. Μέσω της Νέας Υόρκης, πέρασε στα μαγικά χέρια των μαύρων μπλουζίστων και από εκεί έγινε ένας ύμνος της τζαζ. Μετατράπηκε μέσω της Joplin σε γέφυρα που ένωνε δύο κόσμους τόσο διαφορετικούς αλλά και τόσο ίδιους. Την μπλουζ με τη ροκ μουσική παράδοση. Από τη μία μεριά τα βάσανα, οι διωγμοί και η σκλαβιά των μαύρων (ο παππούς του Armstrong ήταν σκλάβος(!) και δεν είναι τυχαία η λέξη "cotton" μέσα στο τραγούδι, αφού μια βασική ασχολία των μαύρων σκλάβων ήταν η εργασία τους στις βαμβακοκαλλιέργειες του αμερικανικού νότου). Από την άλλη, μια γενιά Αμερικανών που αμφισβήτησε τα πάντα. Που ξεκινώντας από τις πολιτικο-κοινωνικές αξίες, έφτασε να εναντιωθεί ανοιχτά στον πόλεμο του Βιετνάμ. Όσοι άκουσαν το τραγούδι από την Joplin στο Woodstock συνειδητοποίησαν ότι –αν και λευκοί– έχουν μεγαλύτερη σχέση με τα νέγρικα μπλουζ, παρά με τη λευκή παραφροσύνη του Βιετνάμ. Όλα αυτά υπάρχουν τελικά μέσα σ' αυτό το τραγούδι. Και γι’ αυτό είναι, ίσως, τόσο ξεχωριστό! Από την άλλη, ίσως και να είμαι υπερβολικός ή να κάνω λάθος. Και ίσως το τραγούδι να αγαπήθηκε για την υπέροχη μουσική του, για τη μελωδική εισαγωγή του, για την υποβλητική του ατμόσφαιρα και γιατί ίσως μόνο και μόνο από τον τίτλο, φέρνει κάτι στο μυαλό του καθενός. Κάτι δικό του που το ξέρει μόνο ο ίδιος.

"SUMMERTIME" (DuBose και Dorothy Heyward, Ira Gershwin)

Summertime
and the livin' is easy
Fish are jumpin'
and the cotton is high
Oh! Your Daddy's rich
and your Ma is good lookin'
So, hush little baby,
don't you cry...

.

One of these mornin's
you're gonna rise up singin'
Then you'll spread your wings,
and you'll take to the sky
But 'till that mornin'
there's a nothin' can harm you,
with Daddy and Mammy

standin' by...